Eerst de kraan dicht, dan pas je gedrag veranderen

Mensen denken dat ze hun gedrag moeten fixen, terwijl hun lijf al maanden (soms zelfs jaren) in de overlevingsstand staat. Ik zie het steeds opnieuw gebeuren én schreef er mijn boek ‘Daar ga je met je goede gedrag’ over.

We leven in een maatschappij waarin gedrag vaak wordt beoordeeld alsof het losstaat van fysiologie. We doen alsof uitstelgedrag, prikkelbaarheid, vermijding en controledrang vooral een kwestie zijn van mindset, discipline of motivatie. Wat als jouw gedrag in veel grotere mate wordt bepaald door de hoeveelheid spanning in jouw zenuwstelsel dan door goede bedoelingen?

In mijn boeken en andere content schrijf ik vaak: “Eerst fysiologie, dan psychologie”. Dat is niet zomaar een mooie slogan, maar echt dé manier waarop we naar stress en gedrag moeten kijken.

Veel volwassenen lopen vast omdat ze proberen te dweilen, terwijl de kraan nog wagenwijd openstaat. Ze volgen cursussen, lezen zelfhulpboeken, doen hun best om positiever te denken of harder te werken, maar blijven ondertussen rondjes draaien in dezelfde patronen.

Dat komt niet doordat er geen motivatie is om te veranderen, integendeel, want anders zou je die cursussen links laten liggen en ook niet harder gaan werken. Je lijf heeft simpelweg geen toegang (meer) tot executieve functies die nodig zijn om je gedrag te veranderen.

Wanneer er stressfysiologie actief is, gaat je energie eerst naar overleven. Dat overleven bestaat uit scannen, voorspellen en beschermen. Je zenuwstelsel prioriteert (het gevoel van) veiligheid boven groei. Dat betekent dat functies zoals overzicht houden, impulsremming, emotieregulatie en metacognitie veel minder beschikbaar zijn. Je bent dan niet lui of ongemotiveerd. Je lijf werkt simpelweg vanuit een andere prioriteit.

Dat zie ik ook terug in de praktijk. Een voorbeeld:
Eén en al enthousiasme kwam er binnen! Het blijft bijzonder dat het echt niet altijd direct zichtbaar is dat iemand niet lekker in zijn vel zit. Maar dat was toch echt het geval! “Esther, ik ervaar zoveel stress in mijn lijf, mijn ogen voelen zwaar, mijn benen staan strak van de spanning en ik ben heel vaak duizelig. En ik heb begrepen dat dit stressfysiologie is. En dat ik eerst mijn kraan moet repareren en dan verder kan gaan met dweilen.”

Zo! Hier was niet zoveel nodig qua stresseducatie. Deze dame ondervond aan den lijve dat haar zenuwstelsel ontregeld was. Ze had inmiddels haar gedrag aangepast, want al haar energie ging naar haar lijf. Ze was gestopt met sporten (maar ik vind het zoooo leuk), zat gedeeltelijk in de ziektewet en ging zelfs niet meer optreden met haar band. Want ja, de dag na een optreden lag ze er helemaal af!

Ik vond het niet zo gek dat ze dit was gaan doen! Wat moet je anders als je nog niet weet dat het eerst fysiologie en dan psychologie is! Andersom blijft het dweilen met de kraan open! En dit hield ze al maanden vol. Volgehouden aandacht, check!

Deze klant had nog iets opgemerkt in haar gedrag. ‘Alles moet bij mij in een moordend tempo, alles moet snel, snel, snel. En doorrrr….. Dat is iets wat echt anders moet, maar ja, ik draai in cirkeltjes.’ Oké! metacognitie, ook check! We gingen snel aan de slag met het ontladen van de stress in haar lijf. Mensen die al goed kunnen voelen, zijn snel vertrouwd met de Stress Fysiologische Aanpak. Ze zijn namelijk al vertrouwd met de sensaties in hun lijf en herkennen het snel. En bam! Ook hier gebeurde dat! Met alle bijzondere gevolgen van dien. Slechts vier sessies later kon ze het weer zelf! Haar energiepeil was weer op niveau, ze durfde weer meer te varen op haar intuïtie en kon haar snel, snel, sneller patroon nu doorbreken. Haar rem (reactie-inhibitie) deed het weer!

Dit voorbeeld laat precies zien waar het vaak misgaat.

Deze vrouw was niet ongemotiveerd en ze had inzicht, discipline en zelfreflectie, maar zonder gereguleerd zenuwstelsel is dat vaak niet genoeg. Je kunt rationeel vaak prima begrijpen waarom iets niet meer lukt, maar als je lijf voortdurend een (meestal onbewuste) stressreactie aanzet, wint fysiologie het altijd van psychologie.

Veel patronen die je ‘karakter’ noemt, blijken bij nader inzien stressreacties te zijn. Denk maar aan altijd doorgaan, niet stil kunnen zitten, moeite met ontspannen en overmatig presteren. Dat zijn aanpassingen van een zenuwstelsel dat veiligheid probeert te creëren via snelheid, controle of alertheid.

Pas wanneer stressfysiologie wordt ontladen, ontstaat er ruimte. Je krijgt ruimte voor reflectie zonder zelfkritiek, kunt voelen zonder overweldigd te raken en hoeft een gedragsverandering vanuit regie nooit te forceren. Op die manier ontstaat duurzame persoonlijke ontwikkeling.

In mijn boek ‘Daar ga je met je goede gedrag’ leg ik uit dat executieve functies pas optimaal functioneren wanneer er voldoende fysiologische veiligheid is. Je rempedaal (reactie-inhibitie), je overzicht (planning), je emotionele stabiliteit en je vermogen om patronen te doorbreken, zijn geen losstaande ‘skills’. Ze zijn afhankelijk van de staat van je zenuwstelsel.

Dus als jij merkt dat je blijft hangen in gedrag waarvan je weet dat het je niet helpt, vraag jezelf dan niet af wat je verkeerd doet, maar onderzoek liever of jouw kraan misschien nog openstaat.

Gedragsverandering zonder fysiologische regulatie is symptoombestrijding. Je hoeft niet eerst beter je best te doen. Je moet eerst ontladen wat je zenuwstelsel voor je probeert op te lossen.

Eerst fysiologie. Dan psychologie.