Verbinden begint in je zenuwstelsel

Hoe verbonden jij je voelt met anderen, meet je vaak vooral af aan hoe goed je met iemand kunt praten, luisteren en elkaar begrijpt. Dat zijn natuurlijk ook hele belangrijke onderdelen van alle relaties die je hebt. Toch ga je échte verbinding niet aan met woorden, maar vind je de basis daarvan terug in je lijf. De polyvagaaltheorie, ontwikkeld door Stephen Porges, geeft een goede verklaring voor de werking van dit mechanisme.

Je zenuwstelsel zit heel ingewikkeld in elkaar en heeft veel vertakkingen en functies. Voor nu is het genoeg om te weten dat een deel van je zenuwstelsel automatisch regelt wat er in je lijf gebeurt. Dat deel van je zenuwstelsel heet het ‘autonome zenuwstelsel’.

Het autonome zenuwstelsel heeft verschillende ‘standen’ die bepalen hoe veilig, open of juist teruggetrokken jij je voelt. Een belangrijke zenuw daarbij loopt van je brein naar je hart, longen en darmen. Deze zenuw heet de ‘nervus vagus’ en beïnvloedt hoe jouw lichaam reageert op je omgeving. De nervus vagus heeft twee vertakkingen:

1. De ventrale vagus kun je zien als je sociale zenuw. Zolang deze actief is, voel je je veilig, open en verbonden. Je hart klopt in een rustig ritme, je ademhaling is ontspannen en je voelt je energiek genoeg om contact te maken met je partner, vrienden, familieleden en collega's. Dit is je ‘sociale betrokkenheidsstand’. Je reageert kalm, vriendelijk en alert op anderen. Je ervaart balans.

2. De dorsale vagus is meer betrokken bij overlevingsreacties. Als je je onveilig voelt of dreiging ervaart (heb je meestal zelf niet meteen door) zorgt deze tak voor een ‘bevries’ (freeze) of terugtrekreactie. Je lijf vertraagt, je energie daalt en je trekt je emotioneel terug. Het is moeilijk de verbinding met anderen aan te gaan of te behouden. Je voelt je afstandelijk, lusteloos of zelfs afgesloten. Je ervaart disbalans.

Stress kan de werking van de eerste vertakking flink verstoren. Je lijf schakelt dan over naar een fight- of flightreactie. Je wordt dan snel prikkelbaar of reageert defensief. Werkt dat niet voldoende om je lijf te reguleren en blijft de disbalans? Dan zet je zenuwstelsel de tweede vertakking van de nervus vagus in en bevries je. Je merkt niet tot nauwelijks dat dit gebeurt. Dit komt doordat je lijf dit automatisch regelt en de reactie baseert op eerdere ervaringen.

Wat nu als je de reactie op eerdere ervaringen ongedaan maakt, zodat je een volgende keer anders reageert? Dit ongedaan maken (ontladen) is mogelijk en zorgt ervoor dat je een ander perspectief krijgt en anders kunt reageren.

We weten inmiddels dat het traumasporen zijn die geactiveerd worden als jij stress ervaart. De dorsale vagus staat dan aan het roer, maar komt enkel in beweging door jouw prikkelverwerking. De kwaliteit van de prikkelverwerking is bij stress verstoord en de ventrale vagus heeft het nakijken.

We hebben dus iets te doen met onze prikkelverwerking. Niet voor niets hoor je vaak mensen zeggen dat ze overprikkeld zijn en van slag raken door de houding, mimiek of stemgebruik van een ander. Allemaal zintuigelijke waarnemingen (prikkels) waar jouw brein op basis van eerdere ervaringen een verkeerde reactie op geeft. Wanneer we zorgen voor een reset van het gevoel wat bij jou ontstaat gekoppeld aan die bewuste houding, mimiek of stemgebruik, dan ontstaat er ruimte in het lichaam. Die ruimte wordt ervaren als ontspanning en rust in plaats van spanning en onrust. Vanuit die ontspanning en rust sta jij aan het roer van jouw acties en kan je reageren vanuit sociale betrokkenheid.

Een voorbeeld om het concreet te maken.

Je hebt last van de dominante houding van je leidinggevende wat er iedere keer voor zorgt dat je nauwelijks uit je woorden komt tijdens gesprekken. Doordat een andere collega niet herkent wat jij ervaart, heb je al het bewustzijn gecreëerd dat het iets met jouw perceptie te maken heeft. Blijkbaar koppelt jouw brein de perceptie van dominantie aan onderdanigheid. Tijd om dit te ontkoppelen. En dat kan. De energie die nu uitgaat om jou te doen laten overleven vanuit die onderdanige houding wil je graag inzetten om als een gelijkwaardige gesprekspartner in gesprek te gaan met je leidinggevende. Met behulp van de stressfysiologische aanpak kan dit. De lading die jij ervaart en benoemt als een onderdanig gevoel gaan we ontladen. Hier zit een emotie bij die je niet hebt kunnen doorvoelen. Heel logisch, want toen het ontstond ervaarde jij onveiligheid. Je moest overleven en had geen tijd voor je emoties. Die werden simpelweg uitgeschakeld. Wanneer je in een veilige setting de emotie ontlaadt (angst, verdriet of woede), is de lading eraf en wordt het traumaspoor inactief. Nu kan jouw autonome zenuwstelsel een andere weg inslaan richting de ventrale vagus.

Is dit voor iedereen weggelegd? Jazeker! Het vergt wat zelfonderzoek, bewustwording en emotieregulatie, maar oefening baart kunst en gevoel hebben we in de basis allemaal meegekregen.