Niemand ervaart stress op dezelfde manier

Er bestaan veel denkfouten rondom stress, maar het idee dat stress voor iedereen hetzelfde voelt en op dezelfde manier werkt, is misschien wel één van de meest hardnekkige. De manier waarop en of jij stress ervaart is afhankelijk van veel factoren.

Je herkent dit misschien wel:

Twee mensen zitten in precies dezelfde situatie. Ze hebben dezelfde baan, dezelfde deadlines en dezelfde leidinggevende. De één lijkt scherp, rustig en gefocust. De ander lijkt vermoeid, prikkelbaar en afgeleid. Als jij degene bent die stress ervaart, volgt vaak al snel een belemmerende overtuiging zoals ‘Zie je wel, ik kan hier gewoon niet zo goed tegen.’

Of dit:

Twee ouders die een relatie hebben. Ze wonen in hetzelfde huis, hebben drie kinderen en de zorgtaken gelijk verdeeld. Waar de ene ouder botst met de oudste en regelmatig een confrontatie aangaat, heeft de andere ouder veel meer geduld in precies dezelfde context. De ene ouder ervaart frustratie en boosheid, de andere blijft neutraal en rustig. Als jij die ouder bent die deze stress ervaart, kan het zijn dat je vervolgens baalt van jezelf, jezelf op de kop geeft voor die confrontaties en je ook nog eens schuldig gaat voelen. Een belemmerende overtuiging volgt:’ Ik doe het niet goed genoeg.’

Die overtuigingen kloppen waarschijnlijk niet. Niemand is voor de lol een slechte werknemer of ouder. Het is belangrijk om het besef te hebben dat stress geen standaard reactie is, maar een individuele fysiologische respons. Er gebeurt iets interessants in je lijf, nog voordat je vervalt in belemmerend gedrag.

Je lijf reageert nooit alleen op wat er nú daadwerkelijk om je heen gebeurt, maar ook op wat je eerder hebt ervaren en geleerd. Ervaringen verzamelen zich in het geheugen van lijf en brein. Eerdere periodes waarin je stress, ziekte, langdurige spanning of onzekerheid hebt ervaren, neemt je zenuwstelsel allemaal mee. Daar sta je niet bewust bij stil, maar het heeft veel invloed op hoe je vandaag functioneert.

En toch voelt dit vast ook gek, want je merkt misschien wel dat je de ene keer sterker reageert op bepaalde prikkels dan een andere keer, terwijl de herinneringen in het geheugen van je brein en lijf hetzelfde gebleven zijn. Hoe dat komt? Daar komen andere factoren om de hoek kijken. Hoe heb je geslapen? Hoe is je energieniveau? Als je je fit voelt, kan je nu eenmaal meer aan en als je je uitgerust en energiek voelt, werkt je filter nu eenmaal beter tegen een overvloed aan prikkels dan als je moe bent.

Een andere factor die meespeelt, is de context en de intensiteit van je stresservaring. De omgeving waarin iets plaatsvindt, de mate van voorspelbaarheid, het gevoel van veiligheid zijn allemaal bepalend.

De combinatie van al deze factoren zorgt voor verschillen tussen mensen en kan er dus ook voor zorgen dat stressklachten je daardoor in een vicieuze cirkel brengen.

Waar een bepaalde situatie voor jou overweldigend voelt, kan dezelfde situatie voor een ander juist een eitje zijn.

Je kunt en mag de stressbeleving tussen twee mensen dus niet met elkaar vergelijken. Het is onmogelijk om iemand te vinden die exact dezelfde combinatie van de afzonderlijke factoren bezit als jij.

Desondanks is het menselijk om jouw stresservaring te vergelijken met die van een ander. Je spiegelt jezelf altijd aan collega’s, partners en vrienden. Je trekt conclusies over jezelf op basis van hoe anderen lijken te functioneren, maar dat is juist de denkfout. Ook hier ontstaat een belemmerend patroon, namelijk je continu vergelijken met anderen en daardoor je lat te hoog leggen.

Stress is geen karaktereigenschap, stress is een optelsom van biologische, sociale, psychische factoren en ervaringen die je gedurende je leven opdoet.

Een tweede denkfout over stress is dat je moet leren omgaan met stress. Niets is minder waar en deze denkfout heeft grote consequenties in onze maatschappij. Het zorgt ervoor dat mensen onnodig lang thuis zitten, het zorgt ervoor dat het verzuimpercentage hoog blijft, het zorgt voor allerlei andere (vage) klachten en soms leidt het zelfs tot de dood.

Door in onze hulpverlening in te zetten op het doel ‘leren omgaan met stress’, gaan we psychologisch aan de slag en op zoek naar verklaringen of diagnoses en analyseren we ons gezin van herkomst tot in de treure. We brengen belemmerende overtuigingen en patronen in kaart en zoeken naar oorzaak en gevolg in onze emoties, gebeurtenissen en gevoelens.

Verspilde moeite. Of laat ik een kleine nuance aanbrengen, het blijft dan dweilen met de kraan open. Je moet eerst de fysiologische respons ontladen. Iedereen die stressklachten heeft, heeft last van stressfysiologie. Welke stressfysiologie jou parten speelt is ook weer verschillend. De ene ervaart dit door gevoelens van een knoop in zijn buik, de andere door druk op de borst en weer een ander ervaart pijn in zijn handen. Kortom, de moraal van dit verhaal is dat niemand stress ervaart op dezelfde manier, maar dat we het wel op dezelfde manier kunnen oplossen! Eerst fysiologie, dan psychologie.